Fréttir

mbl.is - Full­orğnu „börn­in“

Smart­land Mörtu Maríu | Sam­skipti | mbl | 26.10.2016 | 18:00 | Upp­fært 27.10.2016 10:45

„Ætt­leiğing­ar og leit­in ağ upp­runa­fjöl­skyldu hef­ur veriğ áber­andi í sam­fé­lags­legri umræğu, ekki síst í kjöl­far sjón­varpsşátt­arağar er sınd er á Stöğ2 um şess­ar mund­ir. Şáttaröğin hef­ur vakiğ mikla at­hygli og mál­efniğ virğist vekja áhuga fólks á şeirri flóknu stöğu sem ætt­leidd­ir oft á tíğum búa viğ. Í raun er şağ skilj­an­legt şví mál­efniğ er oft sveipağ dulúğ, óvissu, for­vitni og æv­in­tıraljóma,“ seg­ir Guğbjörg Helga­dótt­ir mann­fræğing­ur og fjöl­skyldumeğferğarfræğing­ur hjá Sál­fræğing­un­um, Lyng­hálsi 9, í nıj­um pistli: 

Guğbjörg Helgadóttir mannfræğingur og fjölskyldumeğferğarfræğingur hjá Sálfræğingunum, Lynghálsi 9.
Á Íslandi hafa ætt­leiğing­ar tíğkast ára­tug­um sam­an. Bæği á börn­um sem fædd eru hér á landi og eiga sér líf­fræğileg­an upp­runa í ís­lensku sam­fé­lagi svo og á börn­um sem hafa veriğ ætt­leidd er­lend­is frá og eiga sinn líf­fræğilega upp­runa jafn­vel  í fjar­læg­um heims­álf­um. Sum­ir şess­ara ein­stak­linga hafa tök á ağ leita upp­runa síns og kynn­ast jafn­vel líf­fræğileg­um skyld­menn­um sín­um, önn­ur hafa aldrei tök, sök­um ağstæğna, ağ fá nokkr­ar upp­lıs­ing­ar um upp­runa sinn, hvağ şá ağ geta hitt líf­fræğileg­ar fjöl­skyld­ur sín­ar, sér­stak­lega mæğur. Meğ til­liti til şessa er áhuga­vert ağ velta fyr­ir sér hvers vegna vitn­eskj­an um líf­fræğileg­an upp­runa skipt­ir ætt­leidd­an ein­stak­ling máli, sér í lagi şegar hann er kom­inn til full­orğins­ára?

Nokkuğ fjöl­breytt­ar rann­sókn­ir hafa veriğ gerğar á ætt­leidd­um börn­um hér á landi, ağallega meğ til­liti til sam­fé­lags­legra hags­muna. Má şar nefna rann­sókn­ir er varğa lög­gjöf, heil­brigğismál og al­menna vel­ferğ, til ağ mynda inn­an mennta­kerf­is­ins. Flest­ar rann­sókn­ir sına fram á ağ ætt­leidd­um börn­um farn­ast yf­ir­leitt vel og líğan şeirra er oft­ast í engu frá­brugğin líğan annarra barna sem al­ast upp inn­an líf­fræğilegra fjöl­skyldna sinna.  Hins veg­ar hef­ur minna fariğ fyr­ir rann­sókn­um er varğa upp­lif­an­ir og stöğu ætt­leiddra sem full­orğinna ein­stak­linga og í sam­fé­lags­legri umræğu um ætt­leiğing­ar er oft talağ um ætt­leidda sem „börn“. Skort­ur á şess­um rann­sókn­um end­ur­spegl­ar hugs­an­lega viğhorf sam­fé­lags­ins til hins ætt­leidda og eigi erfitt meğ ağ sjá hann sem full­orğinn ein­stak­ling. En eğli máls­ins sam­kvæmt verğur barn ağ full­orğinni mann­eskju meğ tím­an­um.

Şrátt fyr­ir ağ rann­sókn­ir sıni fram á ağ ætt­leidd­um börn­um farn­ist vel í leik- og grunn­skóla og eigi ham­ingju­sama æsku og upp­eld­is­ár er ekki óal­gengt ağ ákveğnar til­vist­ar­spurn­ing­ar leita á ætt­leidd­an ein­stak­ling şegar kem­ur fram á ung­lings- og full­orğins­ár. Spurn­ing­ar eins og hver er ég? Hvağan kem ég? Hverj­ir eru líf­fræğilegu for­eldr­ar mín­ir? Af hverju var ég gef­inn? Af hverju var ég val­inn? Hugs­an­legt er ağ flókn­ar til­finn­ing­ar vakni á sér­hverju lífs­skeiği, oft í kjöl­far eig­in barns­fæğinga eğa viğ missi ná­kom­inna ætt­ingja.  Vera má ağ rekja megi şess­ar til­vist­ar­spurn­ing­ar til şeirr­ar stöğu er ætt­leidd­ir lifa viğ. Ağ eiga sér ein­hvers kon­ar hliğarlíf sem kannski hefği orğiğ, en aldrei varğ.

Viğ erum öll for­vit­in um okk­ur sjálf. Şağ er ein­hvern veg­inn í eğli okk­ar şví sú for­vitni seg­ir okk­ur eitt­hvağ um okk­ur sjálf. Mik­il­vægi şess ağ şekkja upp­runa okk­ar, vita hvağan viğ kom­um og hver er bak­grunn­ur okk­ar, sér­stak­lega sá líf­fræğilegi, er şví sterk­ur şátt­ur í sjálfs­mynd okk­ar allra. Einnig şeirra sem ætt­leidd­ir eru.

Vel flest­um ætt­leidd­um farn­ast  vel í líf­inu. Samt sem áğur sına rann­sókn­ir ağ veru­leika­heim­ur full­orğinna ætt­leiddra er oft og tíğum flók­inn og sjálfs­mynd şeirra rugl­ings­leg. Rann­sókn­ir sına einnig ağ full­orğnir ætt­leidd­ir hafa til­hneig­ingu til ağ glíma viğ ımis vanda­mál eins og ein­manna­leika, şung­lyndi og dep­urğ. Şeir búa gjarn­an ağ lágu sjálfs­mati, eiga í erfiğleik­um meğ tengsl og ótt­ast gjarn­an höfn­un. Sum­um og jafn­vel sam­fé­lag­inu einnig, finnst şeir ekki vera al­veg „ekta“. Óunn­in sorg­ar­til­finn­ing get­ur veriğ sterk­ur şátt­ur í lífi şeirra. En sorg­in snert­ir ekki ein­göngu şann ætt­leidda held­ur get­ur einnig snert kjör­fjöl­skyldu hans og líf­fræğilega fjöl­skyldu.

Okk­ur öll­um er út­hlutağ fé­lags­legri stöğu viğ fæğingu og ætla má ağ hún verği horn­steinn ağ sjálfs­mynd ein­stak­lings­ins og í stöğugri mót­un allt okk­ar lífs­skeiğ. Vitn­eskj­an um ræt­ur sem eru ókunn­ar, mót­ar ağ vissu leiti sjálfs­mynd şess sem lif­ir viğ şá stağreynd ağ hafa hugs­an­lega getağ átt öğru­vísi lífs­skeiğ, ef ákveğin ör­lög hefğu ekki gripiğ í taum­ana. Hugs­an­lega ein­hvers kon­ar hliğarlíf sem aldrei varğ. Şetta hliğarlíf get­ur fylgt şeim ætt­leidda eins og nokk­urs kon­ar skuggi og snert­ir ekki ein­göngu hann sjálf­an. Şağ hef­ur einnig áhrif á líf kjör­for­eldra sem og líf­fræğilega for­eldra, jafn­vel um ald­ur og ævi. 

Fræğimenn hafa sett fram áhuga­verğa til­gátu um hina svo­kölluğu skugga sem fylgja ætt­leidd­um og fjöl­skyld­um şeirra. Şağ er áhuga­vert ağ geta şeirra í ljósi şess hversu margşætt­ur og flók­inn veru­leiki şessa ein­stak­linga get­ur veriğ. Şví er haldiğ fram ağ samof­in lífs­saga şessa sér­kenni­lega şrí­hyrn­ings sem inni­ber í fyrsta lagi, ætt­leidd­an ein­stak­ling, í öğru lagi kjör­for­eldra og í şriğja lagi líf­fræğilega móğur (for­eldra) sé í raun afar sér­stök. Ætt­leiddi ein­stak­ling­ur­inn geng­ur allt sitt líf meğ skugga şess barns sem şağ hefği orğiğ ef şağ hefği al­ist upp hjá líf­fræğilegri móğur. Vitn­eskj­an um líf­fræğilega móğur sé ávalt í vit­und hans, allt hans lífs­skeiğ. Kjör­for­eldr­arn­ir ganga meğ skugga barns­ins sem şau şráğu ağ fæğa en gátu ekki. Şağ barn er ætiğ skuggi ætt­leidda barns­ins sem şau tóku ağ sér – og tók jafn­framt stöğu şess. Líf­fræğilega móğirin lif­ir alltaf meğ skugga barns­ins sem hún gaf frá sér og sá skuggi fylg­ir henni allt henn­ar líf. Şar af leiğandi hafa all­ir şess­ir ein­stak­ling­ar orğiğ fyr­ir missi sem verğur hluti af lífs­sögu şeirra.  Ætt­leiğing er şví flókiğ fyr­ir­bæri og hef­ur áhrif á líf margra ein­stak­linga en ekki ein­göngu şann sem ætt­leidd­ur er.

Şví má segja ağ viğ ætt­leiğingu lík­ur ekki ákveğnu ferli. Miklu frem­ur má ætla ağ ferli, sem hef­ur áhrif á marga ein­stak­linga hefj­ist og hald­ist út lífs­skeiğ şeirra allra. Şætt­ir sem snerta líf ein­stak­lings á einn eğa ann­an hátt á lífs­leiğinni, hvort sem  şağ er í gleği eğa sorg, hef­ur áhrif á şá sem standa hon­um næst­ir. Stund­um reyn­ist şess­um ein­stak­ling­um erfitt ağ höndla lífiğ og til­ver­una şrátt fyr­ir şá gleği sem ætt­leiğing­unni hef­ur fylgt. Şar af leiğandi er oft á tíğum sér­stök şörf á stuğningi viğ full­orğna ætt­leidda ein­stak­linga og fjöl­skyld­ur şeirra.

Fjöl­skyldumeğferğ (family therapy) er sam­talsmeğferğ sem tek­ur miğ af áhrifa­mætti fjöl­skyld­unn­ar og eru fjöl­skyldumeğferğarfræğing­ar sér­stak­lega menntağir til şeirra starfa. Í fjöl­skyldumeğferğ er not­ast viğ ağferğir og sam­tals­tækni sem hafa veriğ gagn­reynd­ar og gefiğ góğa raun í mál­efn­um ein­stak­linga og fjöl­skyldna şeirra. Fjöl­skyldumeğferğarfræğing­ar taka ávallt miğ af fjöl­skyld­unni sem heild en jafn­framt er tekiğ miğ af ein­stak­lingn­um.  Meğferğar­vinn­an get­ur şví bæği veriğ á ein­stak­lings- eğa fjöl­skyldu­grund­velli. Şağ er şví mik­il­vægt ağ veita ætt­leidd­um ein­stak­ling­um sem komn­ir eru á full­orğins­ár sér­staka at­hygli og stuğning vegna şeirra eig­in fjöl­skyldu­sögu. Şeir eru hluti af flóknu fjöl­skyldu­kerfi  og áhrif­in sem skap­ast inn­an şess kerf­is hafa áhrif á alla er ağ şví koma á einn eğa ann­an hátt.

Heim­ild­ir:
Guğbjörg Helga­dótt­ir (2012). „Ég er ein­birni en á samt rosa­lega stór­an systkina­hóp." Fé­lags­leg­ur veru­leiki og sjálfs­mynd full­orğinna ætt­leiddra Íslend­inga. Óbirt MA-rit­gerğ. Há­skóli Íslands: Fé­lags- og mann­vís­inda­deild.

Lift­on, B. J. (1994). Jour­ney of the adopted self. A qu­est for who­leness. New York: Basic Books.

http://​www.vis­inda­vef­ur.is/​svar.php?id=4485.

mbl.is - Full­orğnu „börn­in“


Svæği