FrÚttir

Upprunaleit og erf­aprˇf - eftir Lßru Gu­mundsdˇttur

Fyrir sjßlfsmynd fˇlks er mikilvŠgt a­ vita hver vi­ erum, hva­a hˇpum vi­ tilheyrum, hva­an vi­ komum o.s.frv. Fyrir Šttleidda einstaklinga er m÷rgum af ■essum spurningum ˇsvara­ og ■vÝ e­lilegt a­ ■essir einstaklingar vilji kanna uppruna sinn. A­ sama skapi hafa kj÷rforeldrar oftar en ekki ßhuga ß a­ frŠ­ast meira um uppruna barna sinna. Me­ umhyggju og velfer­ kj÷rbarna sinna a­ lei­arljˇsi vilja kj÷rforeldrar eigi sÝ­ur geta veitt b÷rnum sÝnum ■au sv÷r sem ■au leita a­. Margar lei­ir eru til ■ess fallnar til a­ leita uppruna sÝns fyrir Šttleidda einstaklinga. ═ m÷rgum l÷ndum er pappÝrs slˇ­ vegna Šttlei­ingarinnar lÝtil sem engin og jafnvel ˇßrei­anleg og hafa ■vÝ margir prufa­ erf­aprˇf ß netinu Ý leit sinni a­ upprunanum.
Erf­aefni okkar e­a DNA hefur a­ geyma upplřsingar um okkur allt frß ■vÝ hver augnlitur, hßrlitur og kyn okkar er. Vi­ fŠ­umst flest me­ 46 litninga og helmingur hvers litnings kemur frß mˇ­ur og hinn helmingurinn kemur frß f÷­ur. DNA okkar hefur ■vÝ me­al annars a­ geyma upplřsingar um hverjir lÝffrŠ­ilegir foreldrar okkar eru og til hva­a ■jˇ­ernishˇpa vi­ eigum Šttir okkar a­ rekja. Erf­amengi okkar hefur einnig a­ geyma upplřsingar um sj˙kdˇmsvaldandi gen og fleira Ý ■eim d˙r. Undanfari­ hafa ═slenskri Šttlei­ingu borist fyrirspurnir um ■a­ hvort DNA prˇf, e­a erf­aprˇf, gŠtu nřst vi­ upprunaleit. Me­ einfaldri leit ß netinu kemur upp fj÷ldinn allur af fyrirtŠkjum sem segjast sÚrhŠfa sig Ý slÝkum prˇfum. Sum fyrirtŠkin bjˇ­a upp ß einf÷ld prˇf ■ar sem vi­komandi fŠr upplřsingar um ■jˇ­erni sitt sem og a­ra Šttingja sem skrß­ir eru Ý sama gagnagrunn. Flest ■essara prˇfa virka ■annig a­ inn um brÚfal˙guna kemur eins konar eyrnapinni og teki­ er munnstrok sem sÝ­an er sent til baka Ý merktu umslagi. Nokkrum vikum seinna Šttu ni­urst÷­ur a­ berast. ┴ heimasÝ­um ■essara fyrirtŠkja mß finna aragr˙a af reynslus÷gum ■ar sem einstaklingar finna lÝffrŠ­ilega foreldra sÝna e­a jafnvel systkini. Spjall■rŠ­ir ß Facebook sem Štla­ir eru Šttleiddum Ý upprunaleit og kj÷rforeldrum eru engu a­ sÝ­ur uppfullir af s÷gum kj÷rbarna sem fundi­ hafa Šttingja sÝna. Sjßlf ■ekki Úg til st˙lku sem Šttleidd var frß KÝna ßri­ 2013 til BandarÝkjanna sem fundi­ hefur nßskylda frŠnku sÝna sem einnig var Šttleidd frß KÝna til BandarÝkjanna. Kj÷rfj÷lskyldur ■eirra fer­ast n˙ ß milli fylkja Ý BandarÝkjunum til a­ ey­a hßtÝ­isd÷gum saman. Auk ■ess hefur h˙n undir h÷ndunum upplřsingar um 299 a­ra fjarskylda Šttingja, sem fundust Ý gagnabankanum sem tengdur er ■essu tiltekna prˇfi sem h˙n gekst undir. Forsenda fyrir ■vÝ a­ finna Šttinga me­ ■vÝ a­ taka erf­aprˇf er samt sem ß­ur ßvalt s˙ a­ erf­aefni vi­komandi a­ila sÚ til sta­ar Ý vi­eigandi gagnabanka. Ůa­ er ■vÝ oftar en ekki langsˇtt a­ finna lÝffrŠ­ilega foreldra Šttleiddra einstaklinga Ý bandarÝskum gagnab÷nkum. ┴ d÷gunum bßrust slßandi frÚttir frß Sri Lanka Ý kj÷lfar afhj˙punar ß ■vÝ hvernig sta­i­ var a­ Šttlei­ingarmßlum ■ar Ý landi ß 9. ßratugnum. Til a­ koma til mˇts vi­ Šttleidda einstaklinga og m÷gulega lÝffrŠ­ilega foreldra ■eirra Štla stjˇrnv÷ld ■ar Ý landi a­ setja ß laggirnar erf­abanka ■ar sem b÷rn sem Šttleidd voru ˙r landi ß ■essu tÝmabili geta leita­ uppruna sÝns. A­ sama skapi er ■vÝ lofa­ a­ foreldrar sem gefi­ hafa frß sÚr b÷rn og sem grunar a­ b÷rn ■eirra hafi veri­ seld til Šttlei­inga e­a a­ ekki hafi veri­ sta­i­ e­lilega a­ Šttlei­ingunni, a­ ■au geti einnig leita­ ■eirra Ý ■essum erf­abanka[1]. Ekki hafa borist fregnir af ■vÝ hvernig e­a hvenŠr stjˇrnv÷ld Ý Sri Lanka muni opna fyrir ■ennan m÷guleika en ljˇst er a­ ═slensk Šttlei­ing mun fylgjast vel me­ gangi mßla.
Nokkur munur er ß milli fyrirtŠkja var­andi ■a­ hvers konar upplřsingar er hŠgt a­ fß Ý ■essum erf­aprˇfum sem bo­i­ er uppß ß netinu. HŠgt er a­ velja um einf÷ld prˇf ■ar sem ■jˇ­erni er sko­a­ ßsamt ■vÝ sem einstaklingar eru para­ir vi­ Šttingja Ý gagnabankanum. SÝ­an eru til erf­aprˇf sem greina frß mun Ýtarlegri upplřsingum um hva­ leynist Ý okkar erf­amengi fyrir lÝti­ minni upphŠ­ir. Upplřsingar sem sn˙a a­ heilsufari, lÝkur ß vissum sj˙kdˇmum o.s.frv. Vi­ fyrstu sřn kann ■a­ jafnvel a­ vir­ast skynsamlegt a­ afla upplřsinga um m÷gulega alvarlega sj˙kdˇma sem gŠtu legi­ Ý fj÷lskylduarfinum. SÚr Ý lagi fyrir Šttleidda einstaklinga sem ■rß oftar en ekki a­ vita meira um uppruna sinn. Ůetta er ■ˇ ekki algilt en ekki hafa allir Šttleiddir einstaklingar ßhuga ß a­ leita uppruna sÝns. Vi­ sem ■ekkjum okkar blˇ­tengsl ■ekkjum j˙ sj˙kras÷gu fj÷lskyldunnar. Ůrßtt fyrir ■a­ h÷fum vi­ ekki vissu fyrir ■vÝ a­ fß ■ß sj˙kdˇma sem leynast Ý fj÷lskyldunni. Gagnlegt er a­ velta fyrir sÚr hvort slÝk vitneskja og auknar upplřsingar auki lÝfsgŠ­i okkar e­ur ei. SlÝkar upplřsingar eru vi­kvŠmar og ber a­ umgangast ■Šr sem slÝkar. MikilvŠgt er lei­a hugann a­ persˇnuvernd og a­ upplřst sam■ykki vi­komandi sÚ til sta­ar ß­ur en slÝk erf­aprˇf eru framkvŠmd. Jafnframt er eindregi­ mŠlt me­ ■vÝ a­ ef heilsufarsleg ßstŠ­a er til a­ gangast undir erf­aprˇf a­ ■a­ sÚ gert ß vottu­um rannsˇknarstofum Ý samrß­i vi­ lŠkna og sÚrfrŠ­inga. Er ■ar sÚrstaklega bent ß erf­arß­gj÷f LandspÝtalans, ■ar sem sÚrhŠf­ ■ekking og rß­gj÷f er Ý bo­i, jafnt ß­ur en erf­aprˇf er teki­ og eftir a­ ni­urst÷­ur liggja fyrir.
Ůrßtt fyrir a­ margir spennandi kostir sÚu Ý bo­i er ■ˇ vert a­ taka fram a­ ßrei­anlegustu ni­urst÷­urnar fßst ßvallt frß votta­ri rannsˇknarstofu ■ar sem unni­ er me­ blˇ­sřni fremur en munnstrok. Almennt er vara­ vi­ ■vÝ a­ erf­aprˇf sem seld eru ß netinu sÚu ˇnßkvŠm og ni­urst÷­ur ■eirra eru vÝ­a dregnar Ý efa[2]. Ůessi erf­aprˇf eru engu a­ sÝ­ur til marks um hve erf­atŠkninni fleygir ßfram, ■ar sem kostna­ur vi­ erf­agreiningar lŠkkar Ý sÝfellu og gerir slÝkar greiningar m÷gulegar fyrir einstaklinga. Einfaldari erf­aprˇf ■ar sem skyldleiki og uppruni er kanna­ur eru ßhugaver­ur kostur fyrir Šttleidda einstaklinga Ý upprunaleit. MikilvŠgt er ■ˇ a­ taka ni­urst÷­um me­ var˙­ me­ tilliti til m÷gulegrar ˇnßkvŠmni ■eirra og og stilla vŠntingum Ý hˇf. Auk ■ess er gagnlegt a­ kynna sÚ vel rannsˇknastofurnar e­a fyrirtŠkin sem bjˇ­a uppß ■essa ■jˇnustu og hvort ■Šr hafi til ■ess ger­ar vottanir, enda ˇßrei­anlegar upplřsingar og brostnar vonir ekki ■a­ sem fˇlk er a­ leita a­ ■egar ■a­ heldur af sta­ Ý leitinni a­ upprunanum.

Frekari frˇ­leikur

Fyrir ■ß sem vilja kynna sÚr nßnar hvernig erf­aprˇf eru framkvŠmd er bent ß eftirfarandi grein eftir Arnar Pßlsson dˇsent Ý lÝfupplřsingatŠkni vi­ Hßskˇla ═slands.
Arnar Pßlsson. Hvernig virka erf­aprˇf? VÝsindavefurinn, 21. j˙nÝ 2016.

[1] https://www.theguardian.com/global-development/2017/sep/20/baby-farms-sri-lanka-admits-adoption-racket-claims

[2] https://www.theguardian.com/science/2017/jul/23/what-i-learned-from-home-dna-test-kits-are-they-accurate-or-worthwhile


SvŠ­i